Zespół Bazyliki Archikatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białymstoku to nie tylko jeden z najważniejszych zabytków sakralnych regionu, ale również świadectwo historii, kultury i duchowości mieszkańców Podlasia. Tworzą go dwie świątynie: monumentalna bazylika z początku XX wieku oraz zabytkowy, późnorenesansowy kościół farny – najstarsza murowana budowla miasta. Ich architektoniczne współistnienie stanowi unikatowe połączenie tradycji z nowoczesnością oraz symbol ciągłości życia religijnego w Białymstoku.
Kościół farny – najstarsza murowana świątynia w Białymstoku
Stary kościół farny powstał w latach 1617–1626 z inicjatywy Piotra Wiesiołowskiego, ówczesnego właściciela dóbr białostockich. Wzniesiony w miejscu wcześniejszych drewnianych świątyń, przybrał formę późnogotycką z elementami renesansu. Wnętrze kościoła zostało wyposażone w stylu późnobarokowym, głównie za sprawą fundacji Jana Klemensa Branickiego.
Wśród najważniejszych elementów wystroju warto wyróżnić drewniany, polichromowany ołtarz główny ze złoceniami, nad którym znajduje się obraz „Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny” autorstwa nadwornego malarza Branickich – Augustyna Mirysa. Ołtarz zdobią także rzeźby proroka Eliasza, apostołów Piotra i Pawła oraz scena upamiętniająca wniebowzięcie Maryi. Na ścianie świątyni znajduje się również Epitafium Izabeli Branickiej z 1811 roku, uzupełnione alabastrowym wazonem zawierającym pamiątki po zmarłej.
Świątynia pełniła niegdyś funkcję rodzinnego mauzoleum rodu Branickich, o czym świadczą liczne nagrobki oraz urna z sercem Jana Klemensa Branickiego. Podczas prac konserwatorskich przeprowadzonych w 1980 roku odkryto krypty grobowe. Szczególną wartość historyczną mają również późnobarokowe organy zbudowane przez Antoniego Wierzbowskiego w 1753 roku, które do dziś wykorzystywane są podczas liturgii oraz koncertów cyklu „Muzyka w Starym Kościele”.
Neogotycka Bazylika Archikatedralna – duma Białegostoku
W drugiej połowie XIX wieku, wobec rosnącej liczby wiernych, pojawiła się potrzeba rozbudowy świątyni. Po wieloletnich staraniach o zgodę władz carskich, w 1900 roku rozpoczęto budowę nowego kościoła według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Nowa świątynia – trójnawowa bazylika w stylu neogotyckim – została ukończona w 1906 roku. Znana dziś jako „czerwony kościół”, znacznie przewyższa rozmiarem pierwotną farę, do której została dobudowana.
Bazylika została wzniesiona na planie krzyża łacińskiego. Jej najważniejszym elementem jest bogato zdobiony ołtarz główny, przedstawiający scenę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Kompozycję ołtarzową tworzą trzy poziomy: u dołu znajdują się apostołowie zaskoczeni nieobecnością Maryi, wyżej – unosząca się do nieba Matka Boża, a na szczycie – Trójca Święta otoczona symbolami czterech Ewangelistów (tetramorfy). Kompozycję dopełniają cztery sceny z życia Maryi oraz figury polskich świętych.
W bocznych nawach umieszczono ołtarze poświęcone Matce Boskiej Częstochowskiej i Matce Bożej Miłosierdzia – ten ostatni pełni również rolę diecezjalnego Sanktuarium Maryjnego. Znajdują się tu również ołtarze Jezusa Ukrzyżowanego i Miłosiernego, a także kaplica poświęcona św. Janowi Pawłowi II, w której umieszczono jego relikwie. Przestrzeń bazyliki wzbogacają liczne epitafia, tablice pamiątkowe oraz witraże przedstawiające świętych, w tym św. Faustynę Kowalską i ks. Michała Sopoćkę.
Muzyka i liturgia w archikatedrze
Nad przedsionkiem Bazyliki znajdują się organy zbudowane w 1903 roku z fundacji Jakuba Sakowicza – marszałka powiatu białostockiego. Instrument ten, wielokrotnie przebudowywany, zachwyca bogactwem brzmienia i od lat stanowi nieodłączny element uroczystych nabożeństw. Latem odbywają się tu również prestiżowe Katedralne Koncerty Organowe, gromadzące muzyków i melomanów z kraju i z zagranicy.
