Góra Zamkowa, znana również jako Łysa Górka, to jedno z najciekawszych miejsc w Bielsku, którego historia sięga średniowiecza. Usytuowana na wzniesieniu w widłach rzek Biała i Lubka, góruje nad centralną częścią miasta. Dziś stanowi popularny punkt turystyczny, a jej otoczenie, w tym park, nie tylko przyciąga spacerowiczów, ale także budzi fascynację wśród tych, którzy interesują się historią tej niezwykłej osady.
Początki Bielska i wczesna historia grodziska
Pierwsze wzmianki o Bielska pochodzą z XIII wieku, kiedy to w „Latopisie halicko-wołyńskim” pojawiła się informacja o wojnie książąt ruskich Daniela i Wasylka Romanowiczów z litewskim księciem Mendogiem. Jednak badania archeologiczne wskazują, że osadnictwo w tym regionie ma znacznie starsze korzenie. Najstarsze ślady działalności człowieka w Bielsku sięgają nawet X wieku, co sugeruje, że była to jedna z kluczowych osad na wschodnich rubieżach ówczesnej Rusi.
Gród bielski, który powstał najpóźniej w drugiej połowie XII wieku, stanowił ważny ośrodek obronny. Wówczas to zachodnia część Rusi Kijowskiej, na której leżał Bielski gród, stała się częścią niezależnego księstwa wołyńskiego. Ślady po tym czasie są widoczne w zachowanych kronikach, które wspominają m.in. o „domu” księcia Włodzimierza Wasylkowicza, który był właścicielem grodziska. Wiadomo również, że w obrębie grodziska znajdowała się cerkiew wyposażona w cenne ikony i księgi, co podkreślało status tej osady.
Góra Zamkowa w świetle średniowiecznych dokumentów
Bielski gród rozwijał się jako ośrodek administracyjny i handlowy. Z biegiem czasu, szczególnie w XIV wieku, gród stał się częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego. W okresie tym, górze nadano rolę ośrodka „okręgu” i „ziemi”, a w 1373 roku, w kronice Wiganda z Marburga, opisana została bitwa pod bielskim zamkiem. Opisuje on jak krzyżacki komtur, wkraczając na ziemie bielskie, zmagał się z obroną grodu.
Pod koniec średniowiecza, po przeniesieniu administracyjnego centrum do bardziej dogodnego miejsca, pozostałością po bielskim grodzisku stała się tylko Łysa Górka, zwana Koziszczem. To właśnie tu, na południowym stoku, powstał nowy zamek, który pełnił funkcję rezydencji starosty. Zamek stał się istotnym punktem na trasie królów Polski, takich jak Jagiełło, którzy podróżowali między Krakowem a Wilnem.
Zamek w okresie reform i pożaru
W drugiej połowie XVI wieku zamek w Bielsku nabrał jeszcze większego znaczenia. W 1564 roku obradował w nim sejm Wielkiego Księstwa Litewskiego, który zajmował się reformą ustroju państwowego oraz przygotowaniami do unii z Królestwem Polskim. Owocem tych obrad było uchwalenie Przywileju Bielskiego, który stworzył jednolity system sądowniczy dla całej szlachty Litwy i Rusi.
Niestety, w trakcie obrad sejmu, zamek został dotknięty pożarem, który zniszczył część jego zabudowań, a sam obiekt już nigdy nie odzyskał dawnej świetności.
Pruskie czasy i późniejsze przemiany
Po rozbiorach Polski, w okresie pruskim, Góra Zamkowa zyskała nowe przeznaczenie. W 1795 roku, na jej szczycie wzniesiono prochownię, która później była wykorzystywana przez stacjonujący w Bielsku pułk rosyjski. Góra była świadkiem wielu wydarzeń, a w 1831 roku, po epidemii cholery, postawiono na niej krzyż upamiętniający jej ustanie.
W XIX wieku, po rozbiórce prochowni, na szczycie stanęła prawosławna kaplica Ścięcia Głowy Jana Chrzciciela. Choć kaplica została rozebrana w latach 30. XX wieku, pamięć o niej wciąż tkwi w historii tego miejsca.
fot.: Piotr Markiewicz
