Cerkiew Św. Mikołaja Cudotwórcy oraz przylegający do niej monaster męski mają głębokie korzenie w historii Bielska, sięgające średniowiecza. Usytuowane w sąsiedztwie bielskiego zamku oraz placu targowego, stanowiły ważne miejsce zarówno dla lokalnej społeczności, jak i dla rozwoju duchowego w regionie. Ich historia jest pełna dramatycznych zwrotów, walki o tożsamość religijną i, niestety, zniszczeń, które wciąż pozostają w pamięci.
Powstanie i rozwój monasteru
Już w XVI wieku, cerkiew Św. Mikołaja Cudotwórcy była jednym z kluczowych punktów na mapie religijnej Bielska. W 1560 roku, król Zygmunt August nadał cerkwi dwie włóki ziemi w Strykach. Darowizna ta nie tylko wzmocniła materialną bazę cerkwi, ale także umożliwiła jej wsparcie dla lokalnej społeczności poprzez utrzymywanie szkoły i szpitala. Dokumenty z tego okresu, takie jak rejestr pomiaru włócznej z 1563 roku, wskazują na bliskie sąsiedztwo cerkwi z innymi ważnymi obiektami, jak stajnie królewskie. Cerkiew stała się zatem centrum życia religijnego, a monaster męski pełnił rolę ośrodka duchowego i kulturalnego.
Walki religijne i zmieniająca się przynależność
W 1596 roku, monaster Św. Mikołaja nie przyjął postanowień Unii Brzeskiej, co było jednym z najważniejszych wydarzeń w historii tego miejsca. Po unii, Kościół prawosławny w Polsce znalazł się w trudnej sytuacji, gdyż władze kościelne dążyły do narzucenia obrządku unickiego. W 1633 roku, król Władysław IV potwierdził przynależność bielskiego monasteru do Cerkwi prawosławnej, co spotkało się z oporem hierarchii unickiej. W wyniku napięć, w 1645 roku doszło do brutalnego zajęcia cerkwi przez grupę uzbrojonych mieszczan, wspieranych przez duchownych unickich. Mnich o. Gedeon Paszkiewicz w swojej relacji opisał brutalne traktowanie prawosławnych, którzy zostali brutalnie wyciągnięci z cerkwi, a nawet bito ich „obuchami i kymi”. Dopiero interwencja króla doprowadziła do przywrócenia cerkwi prawosławnej, jednak przez kolejne stulecia wydarzenia tego typu miały miejsce wielokrotnie.
Zniszczenia i odbudowy
Historia cerkwi i monasteru jest także historią nieustannych zniszczeń i odbudów. W 1676 roku główna cerkiew Mikołajewska spłonęła, jednak dzięki wsparciu bractwa cerkiewnego, świątynia szybko została odbudowana. W późniejszych latach, w 1763 roku, powstała nowa cerkiew – Uspieńska (Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny), która miała być kolejnym symbolem duchowego życia tego miejsca. Obecnie znajduje się ona we wsi Augustowo, a jej historia przypomina o ciągłych zmianach, które zachodziły na przestrzeni wieków.
fot.: https://umbielskpodlaski.pl/
